یکی از راه های افزایش تولید انرژی الکتریکی نیروگاه خورشیدی بدون افزایش ظرفیت نیروگاه، استفاده از سنگ های سفید رنگ درفضای بین تیبلها(برای سازه با زاویه ثابت) و یا در فضای زیر تیبلها(برای سازه های ترکر) است. جای این سوال باقی است که چه نوع سنگی به لحاظ فنی برای این منظور مناسبتر است.
من انتخاب سنگ را صرفاً بر اساس «سفید بودن ظاهری» انجام نمیدهم. برای شما سه پارامتر همزمان مهماند:
- Albedo بالا، مخصوصاً در محدوده طیفی مؤثر برای سلول bifacial
- پایداری رنگ و سطح در برابر UV، گرما و هوازدگی
- رفتار خوب در برابرsoiling یعنی سطح زود با یک لایه گردوخاک خاکستری پوشانده نشود.
نکته مهم این است که هیچ سنگریزهای وجود ندارد که گردوغبار مناطق کویری یا با گرد و خاک زیاد را جذب نکند و آلبدوی آن برای همیشه ثابت بماند. در مناطق خشک ایران، گردوغبار خودش حاوی SiO₂، CaO و Al₂O₃ است و ذرات ریز میتوانند روی هر سطحی بنشینند. بنابراین باید جنس و دانهبندی را طوری انتخاب کرد که پس از گردوغبار هم عملکرد خوبی داشته باشد.
پیشنهاد اول من: کوارتز سفید طبیعی
اگر بخواهم برای نیروگاه مقیاس بزرگ یک گزینه را انتخاب کنم، سنگریزه کوارتز سفید طبیعی White Quartz / با درصد کوارتز بالا را در اولویت میگذارم.
چرا؟
- SiO₂ بسیار پایدار است؛ در برابر UV و گرمای شدید، تغییر رنگ شیمیایی قابلتوجهی ندارد.
- برخلاف سنگهای سفید نرمتر، سطح آن نسبتاً سخت و مقاوم به فرسایش است.
- اگر از نوع سفید خالص، کمآهن و کمرس انتخاب شود، ظاهر و انعکاس آن در بلندمدت بهتر حفظ میشود.
- رنگ سفید کوارتز ناشی از خود ساختار معدنی است، نه رنگ یا پوشش
- از نظر عملیاتی هم سنگریزه است و برخلاف فیلم یا ژئوممبران، نگرانی جدی بابت پارگی، جمعشدن باد یا افت کیفی پلیمر ندارید.
مطالعات میدانی هم اصل ایده را تأیید میکنند: سطوح white gravel یا سنگ سفید نسبت به خاک معمولی rear irradiance و bifacial gain بالاتری ایجاد میکنند. در یک مطالعه مقیاس بزرگ، albedo حدود 0.50 برای white gravel در برابر حدود 0.20 برای خاک گزارش شده و افزایش انرژی واقعی حدود 4.26% مشاهده شده است.
اما یک نکته بسیار مهم: «کوارتز سفید» نه هر سنگ سفید
من سنگ آهکی/کربناته سفید معمولی را انتخاب اول نمیگذارم.
مثلاً اگر تأمینکننده بگوید:
سنگ سفید معدنی، خیلی ارزان، از معدنی نزدیک کافی نیست.
باید از او آنالیز XRF/XRD و مشخصات دانهبندی بخواهید. برای گزینه مطلوب من تقریباً دنبال این مشخصات هستم:
| مشخصه | هدف پیشنهادی |
| SiO₂ | ترجیحاً >95% |
| Fe₂O₃ | تا حد امکان پایین، ترجیحاً <0.5% |
| Clay/fines | بسیار پایین |
| مواد آلی | تقریباً صفر |
| رنگ | سفید/شیری یکنواخت |
| جذب آب | پایین |
| مقاومت سایشی | بالا |
| دانهبندی | تقریباً 10–30 mm یا 15–25 mm |
| شکل | گرد/نیمهگرد یا شکسته با سطح تمیز |
| پوشش رنگی | نداشته باشد |
این اعداد را بهعنوان مشخصه اولیه برای مناقصه/تأمین ببینید، نه استاندارد اجباری سنگ. بهتر است قبل از خرید، نمونه واقعی معدن آزمایش شود.
چرا دانهبندی خیلی مهم است؟
من برای مناطق کویری سراغ پودر یا شن خیلی ریز نمیروم.
مثلاً اگر 0–5 mm بریزید، گردوغبار خیلی راحت در خللوفرج آن مینشیند و سطح سفید خیلی سریع به خاکستری/کرم تبدیل میشود.
به نظرم برای مطالعه اقتصادی اولیه:
15–25 mm یا 10–30 mm
بازه خوبی برای تست است.
دانههای بزرگتر:
- فضای خالی بیشتری دارند؛
- fines کمتری تولید میکنند؛
- باد کمتر آنها را جابهجا میکند؛
- شستوشوی باران/آب سادهتر است.
ولی نباید آنقدر بزرگ شوند که پوشش سطحی شما کم شود و زمین بین سنگها زیاد دیده شود.
مهمتر از جنس سنگ: تمیزی سطح
اینجا به نظرم نقطهای است که پروژه شما میتواند خیلی خوب یا خیلی بد شود.
فرض کنید:
Quartz white gravel → albedo = 0.50–0.60
ولی بعد از چند ماه:
Dust-covered quartz → albedo = 0.25–0.35
آنوقت عملاً پول زیادی دادهاید ولی مزیت bifacial را از دست دادهاید.
داده های بالا ناشی از مطالعات و مقالات است. در مطالعات اخیر هم افت albedo به دلیل soiling کاملاً مشاهده شده است؛ مثلاً در یک مطالعه میدانی روی پوششهای سفید، افت عملکرد ناشی از آلودگی سطحی چند درصد گزارش شد.
یک نکته جالبتر: سنگ را شسته تحویل بگیرید
خرید سنگ میتواند چیزی شبیه این باشد:
- خردایش/سرند شده
- کاملاً شسته
- بدون خاک و رس
- بدون ذرات ریز
- بدون coating
- با درصد بالای quartz
آیا سنگ کوارتز از سنگ مرمر/آهک سفید بهتر است؟
برای هدف ما، احتمالاً بله.
من رتبهبندی اولیهام را اینطور میگذارم:
White Quartz انتخاب اول با 5 امتیاز
White Quartzite بسیار خوب با 5 امتیاز
White Marble قابل بررسی با 4 امتیاز
White Limestone فقط بعد از تست با 3 امتیاز
سنگ سفید رنگشده / پوششدار — توصیه نمیکنم با 2 امتیاز
شن و ماسه سفید ریز — توصیه نمیکنم با 1 امتیاز
کوارتز و کوارتزیت از نظر دوام و پایداری خیالم را بیشتر راحت میکنند.
یک هشدار درباره بیشترین Albedo
اگر هدف فقط بیشترین انعکاس بود، شاید حتی ژئوممبران سفید یا پوشش مصنوعی سفید بتواند از gravel بهتر باشد. در یک مطالعه میدانی، ژئوممبران سفید albedo حدود 72% داشت، در حالی که gravel خاکستری حدود 25% بود و پوششهای سفید مصنوعی حدود 53–58% بودند.
اما برای یک نیروگاه بیابانی بزرگ، من الزاماً نمیگویم ژئوممبران بهتر است؛ چون باید مواردی مثل:
- UV عمر در برابر
- پارگی
- بلند شدن توسط نیروی باد
- ایجاد لنگر
- سیستم زهکش
- نگهداری
- گرد و خاک
- سرمایه اولیه
- هزینه جایگزینی(به علت طول عمر نه چندان زیاد)
را هم وارد LCOE کنید.
برای همین سنگ کوارتز سفید یک راهحل بسیار بادوام و قابل اطمینان است و برای نیروگاه در مناطق کویری و پر گرد و خاک از نظر من گزینه بسیار مناسبی است.

