قتی از «نیروگاه خورشیدی مقیاسکوچک» صحبت میکنیم، معمولاً منظور سیستمهایی است که در ابعاد کوچکتر و اغلب روی بام ساختمانها یا در محل مصرفکننده نصب میشوند؛ مثل سیستمهای خانگی، تجاری یا صنعتی کوچک. این نیروگاهها عموماً به شبکه توزیع وصل میشوند و مسیر مجوزدهیشان بیشتر حول شرکت توزیع (بررسی امکان اتصال، تأیید طراحی، بازدید و نصب کنتور) و در طرحهای حمایتی فروش برق، حول فرایندهای ساتبا میچرخد. پیچیدگی حقوقی و فنی آنها معمولاً کمتر است و روندشان در مقایسه با پروژههای مگاواتی سادهتر و سریعتر پیش میرود.
در مقابل، «نیروگاه مقیاسبزرگ (مگاواتی)» یک پروژه سرمایهگذاریمحور با زمین یا سایت مستقل است که بسته به ظرفیت، ممکن است به شبکه توزیع (فشار متوسط) یا شبکه برق منطقهای (فوق توزیع) متصل شود. این پروژهها علاوه بر فرایندهای ساتبا و تعیین مدل فروش برق (خرید تضمینی یا عرضه در بورس انرژی)، نیازمند مطالعات اتصال به شبکه، رعایت کدهای فنی، اخذ مجوزهای پیچیده زمین (تغییر کاربری) و محیط زیست هستند. بنابراین، مراحل اداری و فنی این پروژهها طولانیتر و حساستر است و هر مرحله مدارک و تأییدیههای بیشتری میخواهد.
در ادامه، فرایند دریافت مجوز نیروگاههای خورشیدی را برای نیروگاههای مقیاسکوچک و نیروگاههای مقیاس بزرگ، به طور جداگانه، شرح داده میشود.
بخش اول: مراحل دریافت مجوز نیروگاههای خورشیدی پشتبامی و مقیاسکوچک
مرحله اول: مشخص کردن مدل پروژه و انتخاب مسیر مجوزگیری (فروش برق یا خودمصرف)
اولین تصمیمی که مسیر مجوزها را تعیین میکند این است که نیروگاه شما قرار است برق را بفروشد یا صرفاً برای خودمصرف نصب شود. اگر مدل شما «خرید تضمینی/فروش برق» باشد، معمولاً در کنار شرکت توزیع، مسیرهای ساتبا و سامانههای مربوطه هم وارد کار میشوند و در بسیاری از رویهها، ثبت و رهگیری از طریق سامانه مهرسان انجام میشود. اما اگر مدل شما خودمصرف باشد (و فروش برق موضوع اصلی نباشد)، مسیر شما غالباً حول شرکت توزیع میچرخد و مجوزهای کلیدیتان «شبکهای و فنی» هستند (اتصال، ایمنی، کنتور و…).
در هر دو حالت، توصیه مهم این است که از همان ابتدا ظرفیت پیشنهادی را واقعبینانه تعیین کنید، چون در سامانههای بامی و کوچکمقیاس معمولاً سقفها و قیود مشخصی مطرح است؛ طبق دستورالعملهای جاری، ظرفیت قابل احداث برای مشترکین عادی معمولاً معادل ظرفیت انشعاب و نهایتاً تا سقف ۲۰۰ کیلووات است (مگر در طرحهای حمایتی خاص ویژه اقشار کمدرآمد که ممکن است تا دو برابر ظرفیت انشعاب نیز مجاز باشد).
شکل ۱- نیروگاه خورشیدی مقیاسکوچک بامی
مرحله دوم: ثبت درخواست اولیه در مسیرهای رسمی توزیع
پس از تعیین مدل، ثبت درخواست اولیه انجام میشود. برای ارتباط با شرکت توزیع و بسیاری از خدمات غیرحضوری، مسیر رایج سامانه برق من است و بعضی شرکتهای توزیع (مثل توزیع تهران بزرگ) از وبسایت خودشان به این مسیر لینک میدهند. اگر پروژه شما در قالب فروش برق پیش برود، معمولاً همزمان یا در ادامه باید در مسیر ساتبا نیز پرونده الکترونیکی شما شکل بگیرد (که در خیلی از فرآیندها مهرسان محل ثبت و رهگیری است). در این مرحله، شرکت توزیع یک بررسی اولیه انجام میدهد تا مشخص شود اصولاً امکان اتصال وجود دارد یا خیر؛ یعنی از نظر ظرفیت شبکه محلی، شرایط فنی انشعاب و امکان رعایت الزامات اتصال. اگر امکانپذیر باشد، «موافقت اولیه» یا اجازه ادامه مسیر صادر میشود (گاهی با شرط کاهش ظرفیت یا اجرای الزامات فنی مشخص).
شکل ۲- وبسایت سامانه برق من
مرحله سوم: تکمیل مدارک هویتی و مالکیتی و تشکیل پرونده رسمی
بعد از موافقت اولیه، مدارک هویتی متقاضی و مدارک مرتبط با محل نصب بررسی میشود تا از نظر حقوقی روشن باشد چه کسی حق نصب دارد و در صورت فروش برق، پرداختها به چه حسابی انجام میشود. در این مرحله، اگر مالکِ ملک با صاحبِ اشتراک متفاوت باشد یا ملک اجارهای باشد، معمولاً رضایتنامه رسمی برای جلوگیری از اختلافات بعدی لازم است. با تکمیل این مرحله، پرونده رسمی پروژه تشکیل میشود و شما وارد بخش «مجوزهای فنی» میشوید.
مرحله چهارم: دریافت موافقت فنی و ورود به فاز طراحی (مجوز فنی توزیع)
این مرحله، «هسته مجوز فنی» در مقیاسکوچک است. شرکت توزیع پس از تکمیل پرونده، اجازه میدهد متقاضی طراحی را شروع کند و مدارک فنی را برای تأیید ارائه دهد. از اینجا به بعد، کلید موفقیت شما این است که طراحی و انتخاب تجهیزات مطابق الزامات فنی اتصال و الزامات ایمنی انجام شود. نکته مهم این است که در عمل، کارشناس شرکت توزیع در بازدید نهایی دقیقاً بررسی میکند اجرا مطابق طرح تأییدشده بوده یا نه؛ بنابراین طراحی باید واقعاً اجرایی و استاندارد باشد.
مرحله پنجم: طراحی فنی مطابق دستورالعملهای مرجع و ارسال برای تأیید
در طراحی، مواردی مثل نقشه تکخطی، جانمایی پنلها، انتخاب اینورتر سازگار با شبکه، تابلوهای DC/AC، کلید جداکننده DC، حفاظتهای لازم، SPD و ارتینگ و سایر الزامات ایمنی باید دیده شود. برای این بخش، وجود یک سند مرجع مثل «دستورالعمل فنی نصب سامانههای فتوولتائیک بامی» اهمیت دارد (چون دقیقاً روی موضوعات اتصال و الزامات فنی و حفاظتی تأیید میکند). پس از ارائه مدارک به شرکت توزیع و تأیید آنها، «مجوز اجرا» صادر میشود.
مرحله ششم: اجرای نیروگاه و بازدید و تأیید نهایی شرکت توزیع
پس از اجرای سامانه دقیقاً طبق طرح تأییدشده، درخواست بازدید ثبت میشود. کارشناس توزیع موارد ایمنی و کیفیت اجرا (ارتینگ، SPD، تابلوها، کلید قطع DC، مسیر کابلکشی، اتصالات، تطابق تجهیزات با دیتاشیتها و…) را کنترل میکند. اگر نقصی باشد اصلاحات اعلام میشود و پس از رفع نقص، تأیید نهایی داده میشود. این تأیید نهایی در عمل همان چیزی است که راه را برای «نصب کنتور و اتصال رسمی» باز میکند.
مرحله هفتم: نصب کنتور و شروع بهرهبرداری (و در فروش برق، شروع فرآیند تسویه)
پس از تأیید نهایی، شرکت توزیع کنتور مناسب را نصب میکند. از این لحظه نیروگاه رسماً وارد بهرهبرداری میشود. اگر مدل شما فروش برق باشد، ثبت تولید و تسویه طبق قرارداد انجام میشود و مسیرهای ساتبا و سامانه مربوطه (مثل مهرسان) معمولاً در رهگیری وضعیت و گردش کار نقش دارند. اگر خودمصرف باشد، بهرهبرداری مطابق ضوابط اندازهگیری و رویه شرکت توزیع انجام میشود.
جمعبندی بخش اول: در نیروگاههای مقیاسکوچک، شرکت توزیع مرجع اصلی برای موافقت اتصال، تأیید طراحی، بازدید و نصب کنتور است. در طرحهای فروش برق و مسیرهای حمایتی، سامانههای مرتبط با ساتبا نیز در ثبت و رهگیری پرونده نقش دارند و طراحی و اجرا باید با دستورالعملهای فنی مرجع، همراستا باشد.
شکل ۳- وبسایت سامانه ساتبا
بخش دوم: فرایند صدور مجوز نیروگاههای خورشیدی مقیاسبزرگ (مگاواتی) در ایران
مرحله اول: شروع رسمی مجوزگیری با «درگاه ملی مجوزها» و ورود به «درگاه تخصصی ساتبا»
برای نیروگاههای مگاواتی، مسیر مجوزگیری معمولاً از درگاه ملی مجوزها شروع میشود که بهعنوان مرجع رسمی شفافسازی و شروع فرایند صدور مجوزهای کسبوکار معرفی شده است. طبق راهنمای رسمی منتشرشده برای «پروانه احداث نیروگاه تجدیدپذیر و پاک»، متقاضی ابتدا وارد سایت mojavez.ir میشود، در بخش جستجو عبارت «تجدید» را وارد میکند، گزینه «نیروگاه تجدیدپذیر و پاک» را پیدا کرده و روی «ثبت درخواست» میزند. بعد از احراز هویت (مثلاً از طریق رمز یکبارمصرف پیامکی و اطلاعات هویتی و ثبتی)، ادامه ثبت درخواست به «درگاه تخصصی ساتبا» منتقل میشود. در درگاه تخصصی ساتبا، متقاضی مدل سرمایهگذاری را انتخاب میکند (برای مثال ماده ۱۲، خرید تضمینی یا عرضه در تابلوی سبز بورس انرژی)، نوع نیروگاه (خورشیدی) را مشخص میکند، اطلاعات شرکت/نماینده را وارد میکند و بعد وارد بخشهای اصلی پرونده پروژه میشود.
- انجام مرحله اول:
- ورود به درگاه ملی مجوزها و یافتن خدمت «احداث نیروگاه تجدیدپذیر و پاک» و زدن «ثبت درخواست»
- احراز هویت و ورود به مسیر ثبت درخواست در «درگاه تخصصی ساتبا»
- انتخاب مدل سرمایهگذاری، انتخاب نوع نیروگاه و تکمیل اطلاعات اولیه شرکت و نماینده
شکل ۵- نیروگاه خورشیدی مقیاسبزرگ مگاواتی
مرحله دوم: تکمیل اطلاعات پروژه و بارگذاری مدارک کلیدی (زمین، مختصات، اسناد شرکت)
بعد از ورود به درگاه تخصصی ساتبا، بخش مهمی از «مجوزگیری» همینجاست: متقاضی باید اطلاعات دقیق پروژه را ثبت و مدارک را بارگذاری کند. در راهنمای رسمی، بهصورت صریح آمده که نوع مالکیت زمین ثبت میشود و مستندات زمین بارگذاری میگردد؛ همچنین باید مختصات زمین و فایلهای مربوط (مثل فایل مختصات، نقشه و KMZ) نیز بارگذاری شود. این مرحله در نیروگاههای مگاواتی بسیار تعیینکننده است، چون اگر زمین از نظر حقوقی شفاف نباشد (مثلاً اراضی ملی باشد یا تداخل داشته باشد)، یا مختصات دقیق ارائه نشود، پرونده ناقص میماند. همچنین همینجا معمولاً تعهدنامههای لازم مطالعه و تأیید میشود.
- انجام مرحله دوم:
- ثبت اطلاعات محل احداث و مشخصات نیروگاه پیشنهادی (ظرفیت، نوع، …)
- ثبت نوع مالکیت و بارگذاری مستندات زمین
- بارگذاری فایل مختصات و مستندات موقعیت جغرافیایی (از جمله KMZ)
- تأیید تعهدنامههای سیستم و نهاییسازی درخواست برای بررسی کارشناسی
مرحله سوم: بررسی کارشناسی ساتبا، رفع نواقص و صدور «پروانه احداث»
پس از تکمیل ثبتنام و مدارک، پرونده توسط کارشناس ساتبا بررسی میشود. پس از تأیید نهایی و پرداخت کارمزد صدور (برای ظرفیتهای بالاتر از یک مگاوات طبق تعرفه مصوب)، «پروانه احداث نیروگاه» صادر میشود. در عمل، این مرحله معمولاً شامل رفتوبرگشتهای محدود برای اصلاح مدارک یا شفافسازی اطلاعات هم میشود. نکته مهم برای مقاله این است که «مجوز شروع پروژه» در نیروگاههای بزرگ، معمولاً همان پروانه احداث است و تا زمانی که صادر نشده، پروژه از نظر حقوقی رسمیت کامل ندارد.
- انجام مرحله سوم:
- بررسی پرونده توسط ساتبا و اعلام نقص احتمالی
- اصلاح یا تکمیل مدارک توسط متقاضی و بارگذاری مجدد
- پرداخت کارمزد صدور (برای ظرفیتهای بالاتر از ۱ مگاوات) و صدور پروانه احداث
مرحله چهارم: مجوزها و استعلامهای «پیشنیازِ اجرا» (زمین، محیطزیست، کاربری و…)
نکتهای که در نیروگاههای مگاواتی باید خیلی روشن گفته شود این است که «پروانه احداث» به معنی تمام شدن مجوزها نیست؛ بلکه شروع فاز جدی مجوزهای بیرونی است. مهمترین چالش در این مرحله، اخذ مجوز تغییر کاربری (تبصره ۱ ماده ۱ قانون حفظ کاربری اراضی) از جهاد کشاورزی (در صورت شخصی بودن زمین) یا مجوز واگذاری اراضی ملی (از منابع طبیعی) است. همچنین پروژه باید مجوزهای محیط زیستی و استعلامهای حریم (گاز، راه، آب و…) را اخذ کند.
مرحله پنجم: دریافت «مجوز اتصال به شبکه» و تثبیت نقطه اتصال
یکی از مجوزهای حیاتی برای نیروگاههای مگاواتی، گرفتن موافقت و شرایط اتصال است. بسته به ظرفیت نیروگاه و وضعیت شبکه، اتصال ممکن است به شبکه توزیع (معمولاً برای ظرفیتهای زیر ۷ مگاوات) یا شبکه برق منطقهای (فوق توزیع/انتقال) باشد. در این مرحله، سرمایهگذار باید مطالعات اتصال به شبکه را ارائه دهد تا «طرح اتصال» تأیید شود. بدون تعیین نقطه اتصال و اخذ تأییدیه فنی، عملاً نه طراحی نهایی قابل دفاع است و نه میتوان وارد فاز خرید تجهیزات اصلی شد.
مرحله ششم: عقد قراردادهای لازم برای قانونی شدن فروش برق
در نیروگاههای بزرگ، «مجوز» مجموعهای از اسناد است که پروژه را قابل بهرهبرداری میکند. دو سند کلیدی عبارتند از:
- قرارداد اتصال به شبکه: با شرکت برق منطقهای یا توزیع (که در آن نقطه اتصال، سطح ولتاژ و الزامات حفاظت مشخص میشود).
قرارداد خرید برق (PPA) یا قرارداد عرضه در بورس: که چارچوب درآمدی را تعیین میکند. امروزه مدل «عرضه برق در تابلوی سبز بورس انرژی» یکی از روشهای اصلی برای سرمایهگذاران جدید است که جایگزین بسیاری از قراردادهای خرید تضمینی شده است.
شکل ۵- وبسایت درگاه ملی مجوزها
مرحله هفتم: صدور مجوزهای مرحله بهرهبرداری
پس از اتمام ساخت و انجام تستها و راهاندازی، پروژه وارد فاز دریافت مجوزهای مرتبط با «بهرهبرداری» میشود. ساتبا برای این حوزه دستورالعمل اجرایی پروانه بهرهبرداری دارد. یعنی در پروژههای مگاواتی معمولاً بعد از اینکه نیروگاه از نظر فنی آماده تزریق و از نظر قراردادی آماده تسویه شد، با ارائه صورتجلسات تست، مدارک As-Built و تأیید کنتورها، «پروانه بهرهبرداری» صادر میشود.
مرحله هشتم: مدیریت تغییرات پروژه
هرگونه تغییر مهم مثل تغییر ظرفیت، تغییر سایت، تغییر سهامداران یا تمدید زمان پروانه احداث، باید حتماً از مسیر ساتبا و درگاه ملی مجوزها پیگیری شود تا پروژه در آینده به مشکل حقوقی نخورد.
خلاصه مسیر مگاواتی:
- ثبت درخواست در درگاه ملی مجوزها
- تکمیل پرونده در درگاه تخصصی ساتبا
- صدور پروانه احداث
- اخذ مجوزهای زمین (تغییر کاربری و منابع طبیعی) و محیط زیست
- دریافت تأییدیه اتصال از شرکت برق ذیربط (توزیع یا برق منطقهای)
- نهایی کردن قرارداد خرید برق (یا قرارداد عرضه در بورس)
- راهاندازی و اخذ پروانه بهرهبرداری.
جمعبندی
در مجموع، مسیر صدور مجوز در نیروگاههای مقیاسکوچک عمدتاً بر پایه تعامل با شرکت توزیع (امکان اتصال، تأیید طراحی، بازدید و کنتور) است و در طرح فروش برق، سازوکارهای ساتبا و سیستمهای مرتبط هم نقش مکمل دارند. در مقابل، نیروگاههای مگاواتی علاوه بر قرارداد فروش برق (یا عرضه در بورس) و مجوزهای ساتبا، نیازمند مطالعات اتصال و رعایت کدهای فنی شبکه، اخذ مجوزهای پیچیده زمین (بهویژه تغییر کاربری) و محیطزیست و هماهنگی سنگینتر با متولیان شبکه برق هستند. در هر دو مقیاس، تجربه نشان میدهد کیفیت طراحی، انتخاب تجهیزات استاندارد و انطباق اجرا با نقشههای تاییدشده، عامل اصلی عبور سریع از بازدیدها و رسیدن به اتصال رسمی است.
گرفتن مجوز اولین قدم است؛ اما موفقیت نهایی در گروِ اجرای صحیح و اصولی نیروگاه است. اگر میخواهید به یک متخصص تمامعیار در این صنعت تبدیل شوید، همین حالا قدم دوم را بردارید و در دوره آموزش عملی نصب پنل خورشیدی ثبتنام کنید.
سوالات متداول
۱. آیا میتوانم در پشتبام منزل خود بیشتر از ظرفیت کنتور برق، پنل خورشیدی نصب کنم؟
خیر، طبق دستورالعملهای جاری شرکتهای توزیع، سقف ظرفیت قابل نصب معمولاً معادل «قدرت انشعاب» (دیماند) شماست. تنها در برخی طرحهای خاص حمایتی (ویژه اقشار کمدرآمد) ممکن است اجازه نصب تا دو برابر ظرفیت با شرایط خاص داده شود، اما برای عموم مشترکین سقف همان ظرفیت انشعاب (تا حداکثر ۲۰۰ کیلووات) است.
۲. زمان دریافت مجوز نیروگاههای خورشیدی چقدر است؟
برای نیروگاههای مقیاسکوچک (بامی)، اگر مدارک کامل باشد، معمولاً کل پروسه از ثبتنام تا صدور مجوز اتصال بین ۲ تا ۴ هفته کاری زمان میبرد. اما برای نیروگاههای مقیاسبزرگ (مگاواتی)، به دلیل نیاز به اخذ مجوزهای زمین، محیطزیست و مطالعات شبکه، این فرایند ممکن است از ۶ ماه تا بیش از یک سال به طول بیانجامد.
۳. تفاوت قرارداد «خرید تضمینی» با «تابلو سبز بورس» چیست؟
در خرید تضمینی (PPA)، ساتبا برق شما را با نرخی ثابت (به علاوه فرمول تعدیل تورم) برای ۲۰ سال خریداری میکند. اما در مدل «تابلو سبز بورس انرژی»، شما برق خود را در بازار بورس به صنایع و خریداران عرضه میکنید و نرخ آن بر اساس عرضه و تقاضا تعیین میشود که در سالهای اخیر معمولاً نرخهای جذابتری نسبت به خرید تضمینی داشته است و پرداختهای آن نیز نقدیتر و سریعتر انجام میشود.
۴. آیا برای احداث نیروگاه خورشیدی نیاز به تغییر کاربری زمین داریم؟
برای نیروگاههای مقیاسکوچک (بامی) نیازی به تغییر کاربری نیست زیرا روی سازه موجود نصب میشود. اما برای نیروگاههای مگاواتی که روی زمین احداث میشوند، اگر زمین کشاورزی باشد، حتماً باید «مجوز تبصره ۱ ماده ۱» (تغییر کاربری) را از جهاد کشاورزی دریافت کنید؛ در غیر این صورت احداث نیروگاه غیرقانونی خواهد بود.
۵. درآمد حاصل از فروش برق چگونه پرداخت میشود؟
در مدلهای متصل به شبکه (چه خرید تضمینی و چه بورس)، پس از قرائت کنتور توسط شرکت توزیع/برق منطقهای، صورتحساب تولید صادر میشود. در خرید تضمینی، ساتبا مبلغ را به حساب شما واریز میکند و در مدل بورس انرژی، تسویه از طریق اتاق پایاپای بورس و حساب وکالتی شما انجام میشود.
